Azeri Onomastiğinin Ortaya Çıkışında ve Gelişmesinde Afad Kurbanov’un Rolü; “Azeri Onomastiği” Bilimsel Okulu

Azeri dil bilimi tarihinde bir bilimsel okul kurmuş olan çok az dil bilimci vardır. XX. yüzyılın II. yarısı Azeri dil biliminin gelişimi açısından özel bir dönem olarak kabul edilir ve bu dönemde Azeri onomastiğinin dil biliminin bağımsız bir teorik şubesi ve bir bilimsel okul olarak şekillenmesi doğrudan Profesör Afad Kurbanov’un bilimsel çalışmalarıyla ilişkilidir.

 

Azericenin çağdaş yazı dili zengin bir söz varlığına sahip bulunan gelişmiş bir dildir. Bu dilin söz varlığının önemli bir grubunu onomastik söz varlığı, yani özel adlar oluşturmaktadır. Onomastik söz varlığına ait olan sözler belirli bir sosyal ve tarihi gelişmenin ürünü olarak, ait olduğu halkın yaşamını yansıtmak bakımından paha biçilemez bir söz hazinesidir. Onomastik söz varlığının detaylı bir şekilde araştırılması çağdaş dil bilimi, diyalektoloji, dil tarihi ve diğer alanlarda yapılacak tetkikler açısından da çok büyük önem taşımaktadır.

 

Azeri dil biliminde uzunca bir süre göz ardı edilmiş olan onomastik söz varlığını yaklaşık olarak 1950’li yıllardan itibaren araştırılmaya başlanmıştır. Fakat bu araştırmalar tek yönlü olarak yürütülmüş, özel adlar grubunun lengüistik açıdan kapsamlı bir şekilde araştırılması meyilleri tesadüfi özellik arz etmiş, onomastik söz varlığının tetkikinde sistemsizlik ve eksiklik görülmüş, esaslı çalışmalar yapılmamış, yalnız etimolojik ihtimallere değinilmekle yetinilmiştir. Tüm bunların ana nedenlerinden birincisi, bu bilim dalının kuramsal ve pratik problemlerini konu edinen çalışmaların olmamasından kaynaklanmaktaydı.

 

Genel dil biliminin ve Azeri dil biliminin çeşitli problemlerini konu edinen kapsamlı bilimsel çalışmaların ve ders kitaplarının müellifi olan ve hem teorik, hem de pratik meseleler konusunda en verimli bir şekilde çalışmış bulunan bilim adamlarımızın başında gelen Profesör Afad Kurbanov, genelde dil biliminin az tetkik edilmiş olan alanlarına eğilmesiyle dikkat çekmektedir.

 

Afad Kurbanov onomastik alanıyla da uzunca yıllar yakından ilgilenmiş, bu alanda araştırmalar yapmış ve yeni başarılı sonuçlara ulaşmıştır. Bilim adamının onomastik konusunda yayınlanmış olan ilk çalışması 1956 yılında Tiflis’te yayınlanan “Azeri Kişi Adları ve Özellikleri” adlı makalesidir. Bilim adamı daha sonra arka arkaya Muasır Azeri Edebi Dili (1985, “Onomastik” bölümü), Azeri Onomastiği (1986), Azeri Onomastiğinin Meseleleri (1986), Poetik Onomastik (1988), Onomastiğe Dair Bilimsel ve Yöntemsel Direktifler v.d. kitaplarını yayınlatarak dil biliminin bu alanında yapılacak araştırmaları doğru bir şekilde yönlendirmiş ve Azeri onomastiğinin dil biliminde başlı başına bir şube olarak ortaya çıkmasını sağlamıştır.

 

Profesör Afad Kurbanov konuya ilişkin olarak şöyle der: “Her sözün geniş bir şekilde tetkik edilmesi gerekmektedir. Dilde anlamsız söz yoktur, olamaz; her söz, her deyim belli anlam taşır. Dilimizdeki kişi adlarının hemen tamamı apelatif sözlük birimidir. Apelatif söz onomastik birimine dönüşünce özel ad olur.”


Afad Kurbanov’un “Onomastik okulunun kurucusu” olarak anılmasında elbette ki bilim adamının onomastik konulu eserlerinin özel bir önemi bulunmaktadır. Afad Kurbanov onomastik konusunda yaklaşık 100 kadar makalenin, onlarca kitabın ve birkaç monografinin yazarıdır.

 

Afad Kurbanov’un bu alandaki en büyük başarısı 1988 yılında yayınlanmış olan ve 1989 yılında bilim adamına “Devlet Ödülü” kazandıran Azericenin Onomastiği adlı mükemmel ve kapsamlı monografisidir. Azeri dil biliminde onomastik problemleri ilk defa olarak bu çalışmada bilimsel ve teorik açıdan şerh edilmiştir.

 

Onomastik alanına özel bir önem atfeden Profesör Afad Kurbanov onomastik meselelerini ele aldığı 2 ciltlik kapsamlı bir çalışma olan Azeri Onomastiğinin Esasları adlı kitabını da 2004 yılında yayınlatmıştır. Bilimsel açıdan yüksek düzeyde ve açık bir dille yazılmış olan bu eserde Azeri onomastiğinin teorik esasları tetkik edilmiştir. Bu çalışma Türkiye ve Rusya’da da yayınlanmıştır.

 

Afad Kurbanov’un bu kitabı Azeri dil biliminde, aslında Türkoloji alanında özel adları ayrıntılı bir şekilde ve her yönüyle ele alan ilk kapsamlı çalışmadır. Bilim adamı bu eserinde onomastiğin teorik esaslarını şerh etmiş, Azeri dil biliminde, aslında genel dil biliminde özel adların alt gruplarını belirlemiştir. Günümüzde bu alandaki tüm araştırmalarda Afad Kurbanov’un yapmış olduğu sınıflandırma kullanılmaktadır. Öte yandan Afad Kurbanov onomastik birimlerinin ortaya çıkışının, değişmesinin, poetik ve stilistik özelliklerinin, telaffuz ve imla problemlerinin teorik esaslarını da bu çalışmasında işlemiştir.

 

Bunların dışında Afad Kurbanov’un 1988 yılından beri Dünyada Türk Adları (2000), Azeri Adları: Çocuğunuza İsim Seçerken (1993), Ad ve İnsan (2002), Azeri Adları Sözlüğü (2002), Türk Halklarında Ad Koyma Geleneği (2002) ve diğer kitapları ve onomastik konulu yüzlerce makalesi yayınlanmış bulunuyor.

 

Profesör Afad Kurbanov’un kurucusu olduğu onomastik okulu ve bu alana ilişkin olarak yazdığı bilimsel eserler yalnız Azeri dil biliminin değil, Türkolojinin hızlı bir şekilde gelişimine özel bir katkıda bulunmuştur. Afad Kurbanov’un onomastik alanındaki çalışmaları hem yerli, hem de yabancı bilim adamlarının büyük takdir ve övgülerine mazhar olmuştur.

 

Bilimler Akademisi azası M. Şiraliyev Azerbaycan’da Onomastik Okulu ve Geleceği adlı makalesinde şöyle yazar: “A. Kurbanov’un ‘Azericenin Onomastiği’ adlı eseri bir tek bizim için değil, tüm Türkoloji camiası için değerlidir. Afad Kurbanov’un, bu eseriyle Azerbaycan’da onomastik okulunun kurucusu olduğunu tam eminlikle söyleyebilirim.”


İstanbul’da çıkan Türk Dünyası Araştırmaları adlı muteber bilim dergisinin Haziran 1989 tarihli sayısında bahsi geçen kitap tanıtılmaktadır. Kitabı tanıtan Halil Açıkgöz şöyle yazar: “Muhterem Profesör Doktor Afad Kurbanov yıllardan beri beklediğimiz, onomastiğin ve Türk onomastiğinin nazari ve ameli problemlerini büyük bir dikkatle işlemiş bulunuyor. Kendisine ne kadar teşekkür etsek azdır. Kitabı ilgililerin dikkatine sunarken en kısa zamanda Türkiye Türkçesiyle neşrini temenni ediyoruz. Eser ülkemizde de neşredilirse Türk onomastik araştırmaları belli bir hız kazanacaktır.”


Bahsi geçen kitapla ilgili olarak Almanya’nın Münih kentinde yaşayan araştırmacı Yasin Aslan’ın tepkisi de dikkati çekmektedir: “Azeri halkına ve bilimine yaptığınız hizmetler için bir Azeri olarak Sizi tebrik eder, başarılarınızın devamını dilerim. Vatan, Sizin gibi evlatları olduğu için gurur duymalı.”


Afad Kurbanov’un onomastik alanındaki kapsamlı çalışmalarından biri de Azerbaycan Ansiklopedisi kurumunun bilim adamının girişimi ve gözetiminde hazırlanmış olan ve yaklaşık 7 bin coğrafi adı ihtiva eden Azerbaycan Toponimleri Sözlüğü’dür.

 

Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi’nde Azerbaycan Onomastik Cemiyeti’nin ve Onomastik Merkezi’nin kurulması, Onomastik adlı bilimsel derginin yayın hayatına başlaması ve 25 Ekim tarihinin Onomastik Günü olarak ilanı, onomastik problemlerinin konu edinildiği geniş çaplı bilimsel konferansların düzenlenmesi de Profesör Afad Kurbanov’un bu alana ilişkin olarak yaptığı çalışmaların sonucudur.

 

Profesör Afad Kurbanov’un kurucusu olduğu Azeri Onomastiği Bilimsel Okulu dünyanın çeşitli ülkelerinde (ABD, Kanada, Finlandiya, Fransa, Belçika, Norveç, Türkiye, Rusya, İran v.d.) tanınmaktadır. Pek çok ülkede Afad Kurbanov’un gözetimi ve danışmanlığıyla onomastik araştırmaları gerçekleştirilmiştir. Yine Profesör Afad Kurbanov’un gözetiminde ve bilim danışmanlığıyla onomastik problemleri konulu onlarca “kandidat”lık ve doktorluk tezi savunulmuştur.

 

Afad Kurbanov’un girişimleri, düzenleyiciliği ve kişisel çabalarıyla 1986 yılından itibaren Azeri onomastiğinin problemlerinin ele alındığı 13 bilimsel konferans yapılmıştır. Eski Sovyetler Birliği’ni oluşturan cumhuriyetlerin hemen hepsinin bilim çevrelerinin temsilcileri bu konferanslara katılmışlardır. Konferansların bildirileri toplantıların bitiminden kısa süre sonra kitap olarak basılmıştır. Zamanla bu bilim toplantılarının yapılması bir gelenek halini almış ve onomastik konferansları 2 senede bir düzenlenir olmuştur.

 

Diğer taraftan, Afad Kurbanov’un girişimleriyle başkan yardımcılığı görevini yürüttüğü SSCB Bilimler Akademisi Sovyet Türkologları Komitesi nezdinde Türk Onomastiği Şubesi kurulmuş ve onomastik araştırmaları SSCB içindeki Türk Cumhuriyetlerinin tamamında yapılır olmuştur.

 

Afad Kurbanov’un Azeri dil biliminde temelini atmış olduğu gelenek çok uzun bir süre yaşayacak ve bilim adamının adını da yaşatacaktır.