Türkolog Afad Kurbanov’un Türkolojinin Genel Problemlerinin Çözümüne Katkıları

Ünlü dil bilimci, Türkolog, Altayistik uzmanı Afad Kurbanov dil biliminin hemen hemen tüm alanlarını ihtiva eden bir bilimsel çalışmalar yelpazesine sahip bulunmaktaydı. Afad Kurbanov’un çalışmaları arasında Türkolojinin genel meseleleri apayrı bir yere ve öneme sahipti.

 

Türk Dünyasının dil malzemelerinin geniş ve ayrıntılı bir şekilde araştırılmasının, çağdaş dil biliminin en öncelikli meselelerinden bir tanesi olduğu bilinmektedir. Eski Türk soy ve aşiretlerinin kökeni, dili, ortaya çıkış ve gelişim tarihi, yayıldıkları coğrafya, bu yayılmanın nedenleri ve diğer konular henüz gereken düzeyde tetkik edilmemiştir.

 

Tüm bu sorunlarla ilgilenen Afad Kurbanov 1970’li yıllardan beri bu alanda çalışmaya başlamış ve zaman içinde ilgilendiği konuların sınırlarını genişleterek tüm Türk dillerinin malzemesinden faydalanmıştır. Azeri dil biliminde “Türkolojik dilcilik” terimini de ilk kez olarak Profesör Afad Kurbanov kullanmıştır.

 

Türkolojik Dilcilik adlı monografisi, Türk Antroponimlerinin İnkişaf Devirleri, Genel Türk Antroponimisi Tarihi, Türkolojik Dilciliğe Dair Bibliyografya, Türk Halklarında Ad Koyma Geleneği, Kadim Türk Adları, Ortak Türk Dili ve diğer kitapları büyük bilim adamının özverili çalışmalarının ve arayışlarının ürünüdür.

 

Türkolojik Dilcilik adlı çalışmada Azeri dil biliminde ilk kez olarak genel Türkoloji çalışmaları içinde dil biliminin yeri ve görevleri belirlenmiş, Türk dillerinin dünya dilleri arasındaki yeri meselesine temas edilmiş, dünya dillerinin sınıflandırılmasında uyulan prensipler tekrar gözden geçirilmiş, dil bilimi tarihinde Türk dillerinin sınıflandırılmasına dair öneriler analiz edilmiş ve çağdaş Türk dilleri gruplandırılmıştır. Bunların dışında aynı çalışmada çağdaş Türk dilleri araştırmalarında istikametler meselesine değinilmiş ve eski Türk yazıtlarının tetkiki meselesine dair görüş bildirilmiştir.

 

Kitabın sonunda ise ortak Türk yazı dilinin gerekliliği, ortak Türkçe Merkezinin oluşturulması, ortak Türkçe sözlük problemi, ortak Türkçe alfabe problemi, Türk dillerinin karşılaştırmalı öğretimi problemi gibi Türkolojinin güncel sorunlarına temas edilmiştir.

 

Afad Kurbanov kendine özgü bir temkin, sabır ve inançla ortak Türk alfabesinin ve ortak Türk dilinin oluşturulması için çalışmıştır. 260 milyon kişiden  fazla insanın 23 dilde konuştuğu, yazdığı ve okuduğu geniş coğrafyayı ortak bir alfabe ve ortak bir dil sayesinde daha sıkı bir şekilde bir araya  getirmek Afad Kurbanov için kutsal bir emeldi. Afad Kurbanov ortak Türk alfabesinin hazırlanması yönünde ilk girişimi başlatanlardan ve bu alfabe üzerinde çalışan bilim adamlarından biriydi. 1993 yılında Ankara’da Türkçe konuşan altı ülkenin – Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkiye ve Türkmenistan’ın temsilcilerinin katılımıyla hazırlanan ortak Türk alfabesi daha geniş bir heyette tartışılmak üzere kabul edilmiştir. Ortak alfabe öncelikli olarak milli alfabelerin oluşturulması sırasında Türk dillerinin tamamında mevcut fonemlerin karşılanabilmesi amacını gütmekteydi. O devirde hazırlanmış bulunan ve 34 harften oluşan ortak alfabe tüm Türk halklarının fonemlerini (ses birimlerini) karşılamak açısından önem taşımaktaydı.

 

34 harfli ortak Türk alfabesinin hazırlanmasında Afad Kurbanov’un büyük payı bulunmaktadır. Ortak Türk alfabesi projesinin ilk ve en büyük girişimcilerinden ve bu alfabeyi hazırlayanlardan biri olan Afad Kurbanov, hazırlanan ortak alfabeyi şöyle tanımlamıştır: “Bu alfabe tüm Türk dillerinin ses birimlerini kapsamaktadır. Türk halklarının siyasi, iktisadi ve kültürel birliğinin oluşması ve gerçekleşmesi açısından ortak Türk dili ve ortak alfabe özel bir tarihi önemi haizdir. Ortak alfabe Türk halklarının tarihinin, edebiyatının, kültürünün, folklorunun, gelenek ve göreneklerinin araştırılmasında ve yayılmasında büyük ölçüde faydalı olabilecektir.” Ortak Türk alfabesi projesi 1993 yılında Türk Dünyasının tamamını temsil eden bilim adamlarının katılımıyla Türkiye’de müzakere edilmiş ve beğenilmiştir.

 

Türk Dünyası için “ortak bir dil” oluşturulması düşüncesi XX. yüzyılın 80’li yıllarında bir kez daha gündeme gelmiştir. Bu düşünce çeşitli dil problemlerine ilişkin olarak Türkiye’de, Azerbaycan’da ve Özbekistan’da düzenlenen kurultay, kongre, konferans, sempozyum ve seminerlerde zamanımızın en öncelikli dil problemi olarak dikkat merkezinde bulundurulmuştur. Ortak dil meselesi 1992 yılında Türk Dil Kurumu’nca Ankara’da düzenlenen konferansta daha geniş bir şekilde tartışılmış ve diğer Türk halklarının temsilcilerince de takdirle karşılanmıştır. Afad Kurbanov 1999 yılında çağdaş Türkolojinin en öncelikli sorunlarından bahseden Ortak Türk Yazı Dili kitabını yayınlatmıştır.

 

Diğer yandan, Afad Kurbanov Azeri Onomastiğinin Esasları kitabıyla bir tek Azerbaycan’da değil, hem de Türkiye’de bu bilim dalının temelini oluşturmuştur. Türkçeye Onomastiğin Esasları adıyla çevrilen bu çalışma Türkiye’de de basılmıştır.

 

Afad Kurbanov’un 2 ciltlik Genel Dil Bilimi adlı çalışması Azerbaycan’da bu alanda ilk milli eserdir. Bu çalışmasıyla Afad Kurbanov dünya dil biliminde de yenilik yapmış ve bu esere Türkçe dil malzemesinin de alınmasına muvaffak olmuştur. Afad Kurbanov genel dil biliminin problemlerinden biri olan dünya dillerinin sınıflandırılması hususunda yeni bir öneride bulunmuş, Altay dil ailesine ilişkin olarak yeni ve orijinal bir sınıflandırma önermiştir. Bu bilimsel yenilikler çeşitli ülkelerin bilim adamları ve Türkologlarınca takdirle karşılanmış, Afad Kurbanov’un bahsi geçen eseri Rusçaya ve Türkçeye çevrilerek Rusya’da ve Türkiye’de üç cilt olarak basılmıştır.

 

Afad Kurbanov Altayistik ve Türkoloji araştırmalarına henüz SSCB döneminde başlamış bulunuyordu. Bilim adamı 1984-1989 yıllarında SSCB Bilimler Akademisi Sovyet Türkologları Komitesi’nin üyesi ve başkan yardımcısı, Eğitim Yöntemleri Bölümü Başkanı, Türk Onomastiği Bölümü’nün kurul üyesi olmuştur. Sovyet Türkologları Komitesi kurulduğu günden itibaren bu komitenin başkanlığını Profesör A. Kononov yürümüş ve hayatının sonuna kadar aynı görevde kalmıştır. Kononov’un başkanlığı döneminde başkan yardımcısı Profesör E. Tenişev olmuştur. Daha sonra Tenişev Komite’nin başkanı, Afad Kurbanov ise başkan yardımcısı görevlerini üstlenmişlerdir. O devirde Bilimler Akademisi azaları A. Kononov, E. Tenişev, A. Şerbak ve bu büyük bilim adamlarıyla aynı safta Afad Kurbanov Türk Dünyasının tamamında tanınan Türkologlardı.

 

Afad Kurbanov diğer Türkçe konuşan ülkelerde yaşayan meslektaşlarıyla da daima sıkı bir irtibat halinde bulunmuş, Türkolojinin ortak meselelerinin onlarla işbirliği içinde çözümlenmesi için büyük çabalar sarf etmiştir. Türkçe konuşan ülkelerde Afad Kurbanov’un iyi tanınmasını ve takdir edilmesini sağlayan asıl şey onun bilim adamlığıyla beraber kişisel özellikleri ve karakteriydi.

 

1927 yılında Yüce Atatürk’ün kurduğu, Türkoloji alanında dünyanın en muteber bilim kurumlarından biri olan Türk Dil Kurumu’yla Afad Kurbanov henüz SSCB döneminde sürekli bir irtibat halinde bulunmuştur. Türk Dil Kurumu yöneticileri bu büyük dil bilimcinin tavsiyelerini hep ilgiyle dinlemiş ve pek çok konuda Afad Kurbanov’un görüşüne başvurmuşlardır. Afad Kurbanov bu saygı ve ilgiyi geniş tefekkürü, araştırmalarının derinliği ve kapsamı sayesinde hak etmiştir.

 

Türkolojinin gelişimine katkılarından dolayı Afad Kurbanov Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel tarafından Ankara’ya davet edilerek Türk Dil Kurumu Şeref Üyeliğine ilk Azeri olarak kabul edilmiştir.

 

Afad Kurbanov Türk halklarının ortak manevi ve kültürel değerlerinin fedakar bir koruyucusu olarak tanınmıştır. Afad Kurbanov’un Türkoloji alanındaki hizmetleri inkâr edilemez. Türkologlar ve Türkolojiye ilgi duyanlar Afad Kurbanov’un dil biliminin tüm şubelerine, özellikle genel dilimi, Türk dilleri ve onomastik alanlarına ilişkin çalışmalarının hem Azerbaycan’da, hem de Azerbaycan’ın sınırları dışında takdirle karşılandığını, okunduğunu ve okutulduğunu iyi bilir.