Azerbaycan’da Latin Alfabesinin Kabulünde Afad Kurbanov’un Hizmetleri

Her halkın milli kültürünün mütemmim cüzlerinden biri o halkın alfabesi, yazı sistemidir. Alfabe halkın kültür silahı, milli ve manevi zenginliğidir. Mükemmel bir alfabeye dayalı yazı sistemi halkın maddi ve kültürel kazanımlarının ortaya çıkışında, sürekliliğinde ve gelişiminde özel bir paya sahip olup, halkın dilinin, bilimsel ve kültürel ilişkilerinin kalkınmasına hizmet eder.

 

Esefle belirtmek durumundayız ki, Azeri halkının alfabesi tarihin farklı devirlerinde birtakım nedenler yüzünden birkaç defa değiştirilmek durumunda kalmış, son uygulanan Kiril alfabesi ise Azericenin ses sistemine büsbütün uygun olmamakla beraber uzun bir süre kullanılmıştır.

 

1980’li yılların ortalarında Azerbaycan’da gerçekleşen milli uyanış hareketi sırasında pek çok büyük aydınlarımızla beraber, Afad Kurbanov da halkın kaderini belirleyen önemli problemlerin çözümü için kolları sıvamıştır. Azericenin resmi dil statüsünü kazanması, daha aktif bir şekilde kullanılmasının sağlanması, sosyal, siyasi ve diğer fonksiyonlarının genişletilmesi ve Kiril harflerine dayalı alfabenin değiştirilmesi bu önemli problemlerin bazılarıydı.

 

Azerbaycan Alfabe Komisyonu Başkanı ve Latin harfli yeni alfabeyi hazırlayan kişi olarak Afad Kurbanov Azerbaycan’da alfabe reformunun yapılmasında özel bir pay sahibi olmuştur. Büyük bir bilim adamı olmakla beraber, hem de örgütleme ve idarede büyük yeteneğe sahip bulunan Afad Kurbanov olanca gücünü ve enerjisini halkın isteği doğrultusunda Azerbaycan’da Latin harfli bir alfabenin uygulanmasına yönelik çalışmalara harcamıştır.

 

O devirde Latin harflerinin kabulünün önemini bilimsel açından kanıtlayan ilk bilim adamı Afad Kurbanov’du. Azerbaycan’da alfabe reformunun arkasındaki isim olarak Afad Kurbanov’un girişimleriyle 1990 yılında Azerbaycan Alfabe Komisyonu oluşturulmuş ve bu alandaki çalışmaları ve ehliyeti göz önünde bulundurularak Komisyon Başkanlığı Afad Kurbanov’a tevdi edilmiştir.

 

Yeni alfabe projesinin hazırlanması için Azerbaycan’da hem teorik, hem de pratik yönde epey çalışma yapılmış ve bu problemin çözümüne dil bilimcilerle beraber edebiyat bilimcilerin, tarihçilerin, Doğu bilimcilerin, etnografların, yazar ve şairlerin, öğretmenlerin ve üniversite öğretim üyelerinin, basın ve yayın çalışanlarının ve aydınların da katkıda bulunmalarına olanak verilmiştir.

 

Alfabe meselesi Azerbaycan’da geniş şekilde tartışmaya açılmış ve 6-7 ay kadar süren tartışma sürecinde pek çok kurum ve kuruluşta, özellikle üniversitelerde fikir alışverişlerinde bulunulmuştur.

 

Afad Kurbanov Kiril harfli alfabenin kusurlarını vurgulamakla beraber, Latin harfli alfabenin de Azericenin özelliklerine uygun bir şekilde hazırlanması gerektiğinin altını çizerek bu konuya azami özen göstermiş ve herkesten de aynı özeni beklemiş, yeni bir alfabenin hazırlanması çalışmalarının mahiyeti itibariyle dönemin toplumsal, siyasi ve kültürel problemleri içinde en karmaşık ve en büyük sorumluluk gerektiren problem olduğunu belirtmiştir. Afad Kurbanov konuya ilişkin olarak şöyle demekteydi: “Kiril harfleri Azericenin tüm inceliklerini ve gereksinimini karşılamamaktadır. Kullanmakta olduğumuz Kiril harfli alfabenin düzeltilmesi imkânsız olan birtakım kusurları bulunmaktadır. Diğer yandan Kiril harfli alfabe halkımızın ortak milli kültürünü yalnız olumsuz yönde etkilemektedir. Farklı coğrafyalarda yaşayan Azeriler birbirlerinin kazanımlarına ilişkin olarak doğrudan bilgi alamamaktalar ve milli kültürümüzün parçaları arasında sıkı bir bağ kurulamamaktadır. Bu nedenler yüzünden halkımızın birliği, iktisadi, siyası ve kültürel gelişimi için ileri ve yararlı bir alfabe gerekmektedir. Bu alfabe halihazırda ve gelecekte kendini kanıtlayabilecek Latin harflerine dayalı yeni bir alfabe olmak zorundadır.”


Alfabe tartışmaları sırasında bilimsel toplantılardaki çeşitli bildirilerde ve Azerbaycan’ın farklı bölgeleriyle yurtdışında Azerilerin yaşadıkları ülkelerden alınan sayısız mektupta seçilecek alfabe, harf yapısı, harflerin sırası ve diğer hususlara ilişkin olarak pek çok öneri yer almıştır.

 

Aynı dönemde toplum içinde alfabe konusunda fikir ayrılığı gözlemlenmiş ve seçilecek alfabe konusunda şu önerilerde bulunulmuştur:

 

1. Eski Türk-Uygur, ya da Orhun-Göktürk alfabelerinin günümüzün icaplarına göre yeniden düzenlenerek kabulü;

2. Daha önce kullanılmış olan Arap harfli alfabenin ıslah edilerek kabulü;

3. Dünya üzerinde benzeri bulunmayan, yepyeni bir alfabenin hazırlanması;

4. Latin harfli alfabenin tekrar kabulü.

 

Yine aynı dönemde toplum içinde Arap harfli alfabeden yana olanların çoğunluk oluşturmasına rağmen, Afad Kurbanov’un ısrarları sonucunda Latin harflerine dayalı alfabe hazırlanmasın daha uygun olacağı herkesçe kabul edilmiştir. Fakat Latin harfli alfabeye ilişkin olarak da üç öneri dile getirilmiştir:

 

1. Çağdaş Türk (Türkiye) alfabesinin aynen kabulü;

2. 1920’li yıllara kadar Azerbaycan’da kullanılmış olan Latin harfli alfabenin değiştirilmeden tekrar kabulü;

3. Latin harflerine dayalı yeni bir alfabenin hazırlanması.

 

Afad Kurbanov bu üçüncü öneriyi doğru bularak bugünkü alfabemizi Azericenin ses sistemini ve diğer özelliklerini göz önünde bulundurmak suretiyle hazırlamış ve Komisyon’da tartışmaya açmıştır.

 

Yeni alfabe projesi daha sonra televizyon ve basın aracılığıyla topluma ulaştırılarak daha geniş çapta tartışmaya açılmış ve 1992 yılında kabul edilmiştir. Bu yeni alfabede kesme işareti (apostrof) kaldırılmıştır.

 

1990’lı yılların başlarında Azericenin resmi dil olarak kabulü ve daha yaygın kullanımının sağlanması hususunda da Afad Kurbanov’un emsalsiz hizmetleri bulunmaktadır. Azerice hakkında yasayı hazırlayan komisyonun ve birtakım diğer komisyonların aktif birer azası olarak Afad Kurbanov’un büyük işler başarmış olduğu şüphesizdir.

 

Yeni alfabenin ve Azerice hakkında yasanın hazırlanmasının ötesinde büyük bilim adamı 1990-1995 yıllarında Azerbaycan Parlamentosu milletvekili olarak da toplumsal ve siyasi arenada önemli başarılara imza atmıştır. Afad Kurbanov’un milletvekili programında öncelikli işler arasında da Latin harfli alfabenin kabulünün ve Azericenin yaygın kullanımının, sosyal ve diğer fonksiyonlarının genişletilmesinin yer aldığını da vurgulayalım.

 

Halkımızın ortak serveti olan bugünkü alfabemiz yorulmak bilmeden çalışmış olan ve halkına derin bir sevgiyle bağlı bulunan büyük bilim adamı ve büyük insan Afad Kurbanov’un bilimsel ve toplumsal çalışmalarının bir ürünü olarak Azeri halkına en büyük armağanlarından bir tanesidir.