Afad Kurbanov’un Yaşamı ve Çalışmaları

Adı daha sonra resmi belgelerde “Afad” şeklinde geçecek olan Alıfuad Muhammed oğlu Kurbanov, 1929 yılı Ocak ayının 10’da Batı Azerbaycan’ın Kalinino vilayetinin Kızıl Şafak köyünde (eski adı Cuci köyü) yüksek rütbeli bir askerin oğlu olarak doğmuştur. Dünyaya ilk kez Cuci köyünden bakan bu çocuk Azerbaycan denen koca bir ülkenin, daha sonra da tüm Türk Dünyasının büyük bir bilim adamına dönüşmüştür.

 

Afad Kurbanov’a “Alıfuad” adını dedesi Alı vermiş, bu adla dostu ve silah arkadaşı Fuad’la kendisi arasındaki gönül bağını ifade etmek istemiştir. Daha sonra “Alıfuad” adı konuşmada “Afad” şeklini almış, resmi belgelere de bu şekilde işlenerek geleceğin büyük bilim adamının “Afad Kurbanov” olarak tanınmasıyla sonuçlanmıştır.

 

Afad Kurbanov’un babası Muhammed Kurbanov 1937 yılında SSCB çapında aydınlara karşı uygulanan kıyımın kurbanlarından biri olmuş, annesi Ayşebalı ise aynı yıl eşinin felaketine ve ayrılığına dayanamayarak ahirete intikal etmiştir. Sonuçta Afad Kurbanov henüz pek küçük yaşlarında mahrumiyet ve acılarla tanışmış, 8 yaşında anne babasını kaybederek yaşamın zorlu yolundaki engelleri yalnız başına aşmak durumunda kalmıştır.

 

Bu şartlar altında ailenin büyük erkek çocuğu Selimhan tüm ağırlığı yüklenerek kendinden küçük erkek ve kız kardeşlerini himayesine almış, onların yetişmesi ve eğitimiyle ilgilenmiştir. Selimhan bir baba şefkatiyle, küçük kardeşi Afad’ı sıkıntılardan uzak tutmak için elinden geleni yapmış ve onun eğitimine büyük özen göstermiştir. Afad da ağabeyinin bu özen ve şefkatini her daim önemsemiş, hayatının sonuna kadar ağabeyini aile büyüğü olarak görmüş ve kendisine saygıda kusur etmemiştir.

 

Afad Kurbanov ilk ve orta öğrenimini Ermenistan’ın Kızıl Şafak ve İlmezli köy okullarında almıştır. Savaş yıllarındaki kadro sıkıntısı ortamında bilgisi ve örgütleme yeteneğiyle öne çıkan Afad Kurbanov, 1945 yılında henüz 16 yaşında bir delikanlıyken Kızıl Şafak köyünün yedi yıllık okuluna müdür ve Azerice öğretmeni olarak atanmıştır. Afad Kurbanov işte o yıldan itibaren eğitim alanında çalışmaya başlamıştır.

 

Genç yaşında hem öğretmen, hem de okul müdürü olarak büyük bir sorumluluk yüklenen Afad Kurbanov, cephe gerisindeki özverili çalışması nedeniyle 1946 yılında İkinci Dünya Savaşı Üstün Hizmet Madalyası’yla onurlandırılmıştır. Ama genç öğretmenin en büyük emeli eğitimini sürdürmekti ve bu yüzden Afad Kurbanov okul müdürlüğü görevine 1 yıl devam ettikten sonra kendi isteğiyle görevini bırakarak Gürcistan’ın başkenti Tiflis’e gitmiştir. Afad Kurbanov’un eğitim için Tiflis’i tercih etmesinin bir nedeni vardı; zira Gürcistan’ın tanınmış aydınlarından olan dayısı Mahmut Şerifli Tiflis’te ikamet etmekteydi.

 

1946 yılında Tiflis Öğretmen Enstitüsü’ne giren Afad Kurbanov dayısının yanında kalmaya başlamış, dayısı tarafından bir baba şefkati ve özeniyle sarılan genç, olanca dikkatini eğitimine verme fırsatı bulmuştur.

 

1948 yılında Tiflis Öğretmen Enstitüsü’nü üstün başarı diplomasıyla bitiren Afad Kurbanov, Başgeçit vilayeti Oruzman köyünün yedi yıllık okuluna müdür ve Azerice öğretmeni olarak atanmıştır. Ama eğitimini sürdürme ve bilimde daha ileri düzeye ulaşma emeli Afad Kurbanov’a bu görevinde de uzun süre kalma fırsatı vermemiştir. Afad Kurbanov yine kendi isteğiyle görevini bırakmış ve aynı sene Bakü’ye giderek o devirde Lenin’in adıyla anılan Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü’nün (bugün Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi) Dil ve Edebiyat Fakültesi’ne girmiştir.

 

1951 yılında eğitimini yine üstün başarı diplomasıyla bitiren Afad Kurbanov’un bilgisine ve yeteneğine iyi aşina olan Azeri Dil Bilimi kürsüsünün başkanı Profesör Abdülezel Demircizade, onun enstitüde kalması için rektörlüğe başvuruda bulunmuştur. Bilim konusunda her detayı mühimseyen ve son derecede titiz bir kişiliğe sahip bulunan Profesör Demircizade, rektörlüğe başvurusunda şunları yazmıştır: “Azerbaycan Pedagoji Enstitüsü’nün bu yılki mezunlarından olan Kurbanov Afad Muhammed oğlunun Azeri Dil Bilimi kürsüsünde lisansüstü eğitimini sürdürmesi uygun görüldüğünden, kendisini Maarif Bakanlığı’nın emrine vermemenizi arz ederim. Kurbanov Afad, öğrenciliği süresinde hem sunmuş olduğu ödevler, hem de öğrenci derneklerindeki konuşma ve bildirileriyle dil bilimine büyük ilgi duyduğunu kanıtlamıştır. Bu alanda çalışmalarını sürdürmesi durumunda gelecekte iyi bir uzman olarak yetişeceğini ümit etmekteyiz. Bu nedenle Kurbanov Afad’ın Azeri Dil Bilimi kürsüsünde lisansüstü eğitimini sürdürmesinin uygun olduğu kanısındayım.” Halen üniversitenin arşivinde muhafaza edilmekte olan bu başvuru dikkate alınmayarak Azeri Dil Bilimi kürsüsü için lisansüstü eğitimine kontenjan ayrılmamış ve Afad Kurbanov bir süre orta dereceli bir okulda çalışmak durumunda kalmıştır.

 

Bilgisi, örgütleme ve yönetme yetenekleri göz önünde bulundurularak Afad Kurbanov, Gürcistan Maarif Bakanlığı’nca Gürcistan’daki Azerilerin en büyük ve biricik eğitim kurumu olan Başgeçit vilayeti Hamamlı köyü okuluna müdür olarak atanmıştır. Henüz 22 yaşındaki bir gencin 2 bin kişiden fazla öğrencisi ve onlarca öğretmeni olan büyük bir eğitim kurumunun müdürlüğüne atanması büyük yankı uyandırmıştır. Fakat Afad Kurbanov, kendisine gösterilen güveni boşa çıkarmayarak müdürlük yaptığı 4 yılda Hamamlı köy okulunu en ileri eğitim kurumlarından birine dönüştürmeği başarmıştır.

 

Bununla da yetinmeyen Afad Kurbanov, eğitimini sürdürmek ve bilimin henüz keşfedilmemiş olan katlarına doğru yolculuğuna devam etmek amacıyla, o devirde Aleksandr Puşkin’in adıyla anılan Tiflis Devlet Pedagoji Enstitüsü’nde kısa süre öğretim görevlisi olduktan sonra 1956 yılında Bakü’ye dönmüş ve aynı yıl Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü’nün Azeri Dil Bilimi kürsüsünde lisansüstü eğitime hak kazanmıştır.

 

Öte yandan Afad Kurbanov aynı dönemde hem Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü’nde, hem Bakü Yüksek Parti Okulu’nda, hem de Azerbaycan Devlet Diller Enstitüsü’nün Azeri Dili ve Edebiyatı kürsüsünde öğretim görevlisi olarak çalışmıştır.

 

Afad Kurbanov’un yaşamında en unutulmayacak gelişmelerden bir tanesi yine aynı yıl – 1956 yılında gerçekleşmiştir: Gürcistan Yüksek Mahkemesi, Afad Kurbanov’un babası Muhammed Alı oğlu Kurbanov’un aklanmasına ilişkin karar almıştır.

 

Lisansüstü eğitimini sürdürdüğü sırada Afad Kurbanov, Azerbaycan Bilimler Akademisi muhabir üyesi Profesör A. Demircizade gözetiminde Samet Vurgun’un piyeslerinin dili üzerinde çalışmış, tezini zamanından önce sunduğu için rektörlükçe ödüllendirilmiş ve kendisinin enstitüde kalması uygun görülmüştür.

 

1962 yılında Afad Kurbanov Samet Vurgun’un ‘Vakıf’ Piyesinin Dili ve Üslubu konulu “kandidat”lık (kandidat: herhangi bir bilim dalında doktordan önceki akademik unvan) çalışmasını, 1968 yılında da Azerbaycan Bilimler Akademisi Sosyal Bilimler Şubesi’nde Muasır Azeri Edebi Dili konulu doktora tezini savunmuştur. 1970 yılında Yüksek Atestasyon Komisyonu Afad Kurbanov’a profesörlük sanını vermiştir.

 

Afad Kurbanov 1959 yılından itibaren Azeri Dil Bilimi kürsüsünde asistan, öğretim görevlisi ve 1965 yılından itibaren de doçent olarak çalışmıştır. Geniş bilgisi ve üstün örgütleme yeteneği sayesinde Afad Kurbanov herkesin itimadını kazanmış bir bilim adamı olmuştur. Afad Kurbanov 1967-1981 yılları arasında Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü’nün Filoloji Fakültesi’nde 1 yıl dekan yardımcısı, 13 yıl dekan olarak görev yapmıştır. Aynı dönemde Afad Kurbanov Filoloji Bilimleri Tez Komitesi ve Pedagoji Bilimleri Tez Komitesi başkanlıklarını yürütmüştür. Afad Kurbanov 1979 yılından hayatının sonuna kadar (30 yıl) Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi Azeri Dil Bilimi kürsüsünde kürsü başkanı olarak görev yapmıştır.

 

Bunların dışında Afad Kurbanov, 1969 yılından itibaren Azerbaycan Yüksek ve Orta İhtisas Tahsili Bakanlığı’nın ve Maarif Bakanlığı’nın Azerice Eğitimi Yöntemleri Kurulu’nun başkan yardımcısı, daha sonra Eğitim Bakanlığı’nın Bilimsel Yöntemler Kurulu’nun ve Eğitim Problemlerinde Bilimsel Yöntemler Merkezi’nin ve daha pek çok komisyonun aktif birer üyesi olmuştur.

 

1979 yılından itibaren Afad Kurbanov Azerbaycan Toponimleri Sözlüğü adlı ansiklopedik neşrin, Dil ve Edebiyat, İlim ve Hayat, Tahsil, Türkoloji dergilerinin yayın kurulunda çalışmış, Dilcilik adlı lengüistik dergisinin ve Onomastik adlı bilim dergisinin kurucusu ve genel yayın yönetmeni olmuştur. Afad Kurbanov 1980 yılından itibaren pek çok resmi komisyonda görev yapmış, o sıradan Azerbaycan Alfabe Komisyonu Başkanı, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Terminoloji Komitesi’nin, Adlar ve Soyadları Özel Komisyonu’nun, “Devlet Dili Hakkında Yasa”yı hazırlayan komisyonun, İrtibat Konseyi’nin, Nesimi Dil Bilimi Enstitüsü’nde Tez Komitesi’nin aktif birer üyesi olarak dolu ve verimli bir çalışma hayatı yaşamıştır. Afad Kurbanov öte yandan Azerbaycan Yazarlar Birliği üyesi olmuştur.

 

Azerbaycan’da bilimin gelişimine, bilim ve pedagoji alanlarında uzmanların yetiştirilmesine katkılarından dolayı Afad Kurbanov 1970 yılından itibaren müteaddit defalar Devlet Başkanı, Parlamento Başkanlık Kurulu, Bilimler Akademisi Başkanlık Kurulu ve Eğitim Bakanlığı’nca takdirnameler ve plaketlerle onurlandırılmıştır.

 

Afad Kurbanov 1983 yılında Azerbaycan Bilimler Akademisi’nin muhabir üyesi olmuş, 1988 yılında SSCB Bilimler Akademisi’nce Azerbaycan Bilimler Akademisi Asli Üyeliğine aday gösterilmiştir.

 

1983-1989 yıllarında Afad Kurbanov Azerbaycan Bilgi Cemiyeti Konuşmacılık ve Okutmanlık Yetileri Komisyonu Başkanı ve Azerbaycan Yükseköğretim Kurumları Rektörler Konseyi Başkanlık Kurulu azası olmuştur. 1992-2009 yılları arasında Afad Kurbanov Azeri Onomastiğinin Problemleri Laboratuarı’nın müdürü görevini yürütmüştür.

 

Öte yandan Afad Kurbanov 1990’lı yıllarda Azerbaycan’da özel eğitim kurumlarının kurulması sürecinde de aktif şekilde rol almıştır. Halen Azerbaycan’da eğitim alanında hizmetlerini başarılı bir şekilde sürdürmekte olan bazı özel üniversitelere (örneğin Garp Üniversitesi) ve diğer eğitim kurumlarına kurulum izni, Afad Kurbanov’un başkanlık ettiği özel bir komisyonca verilmiştir.

 

Afad Kurbanov çalışmalarını Azerbaycan’ın dışında da aktif bir şekilde sürdürmüştür. Bilim adamı 1984-1989 yıllarında SSCB Bilimler Akademisi Sovyet Türkologları Komitesi’nin üyesi ve başkan yardımcısı, Eğitim Yöntemleri Bölümü Başkanı, Türk Onomastiği Bölümü’nün kurul üyesi olmuştur.

 

Afad Kurbanov 1992-2000 yıllarında Azerbaycan Milli Yaratıcılık Akademisi, Uluslararası Pedagoji Bilimler Akademisi, Rusya Pedagoji ve Sosyal Bilimler Akademisi, New York Akademisi azası, Türk Dil Kurumu Şeref Üyesi, Sürekli Türk Dili Meclisi Asli Üyesi, Belçika Onomastik Cemiyeti, Finlandiya Fin-Ugor Cemiyeti ve diğer kurumların asli veya şeref üyesi olmuştur.

 

Ünlü bilim adamı 1987 yılında Indiana Üniversitesi’nde (ABD) düzenlenen II. Uluslararası Türklük Araştırmaları Konferansı’na Azeri Onomastiği Alanında Bilimsel Tetkikler adlı bildiriyle katılmış, 1989 yılında Norveç Ural-Altay Enstitüsü’nce Oslo kentinde düzenlenen Sürekli Uluslararası Altayistik Konferansı’nın 32. oturumunda Kutianlar ve Kutianlarda Kişi Adları konulu bildirisini sunmuştur.

 

Afad Kurbanov 1981 ve 1987 yıllarında Bakü Şehir Konseyi’ne delege olarak seçilmiş, 1990-1995 yıllarında Azerbaycan Parlamentosu milletvekili olmuştur.